Ontkoppelingsvork en as

De ontkoppelingsvork met ontkoppelingsas brengt de kracht van de hydraulische ontkoppelingspomp over op het druklager. Bij MAN en Mercedes vrachtwagens, bussen en bestelwagens zetten deze componenten de lineaire beweging van de hydraulsiche koppelingscilinder om in een nauwkeurig gedefinieerde zwenkbeweging waarmee het druklager de diafragmaveer van de koppelingsdrukgroep bedient. De ontkoppelingsvork is in het koppelingscarter van de versnellingsbak gemonteerd en draait of scharniert rond de ontkoppelingsas. Deze as is afhankelijk van de uitvoering, in glijbussen, lagerbussen of zittingen in het koppelingscarter gemonteerd. Aan de ene zijde wordt de ontkoppelingsvork bediend door de ontkoppelingspomp. Daardoor roteert hij over de ontkoppelingsas die in het koppelingshuis is gemonteerd. Door het hefboomeffect bedient de andere zijde van de ontkoppelingsvork het druklager.

Ontkoppelingsvorken en ontkoppelingsassen verschillen sterk volgens versnellingsbaktype, koppelingsdiameter, druklagerconstructie en bediening. Een vork voor een voertuig met een MAN D08- of D20-motor is bijvoorbeeld niet zomaar uitwisselbaar met een vork voor een voertuig die uitgerust is met een D26-, D38- of oudere D28-motor. Ook bij Mercedes bestaan belangrijke verschillen tussen voertuigen met OM 366-, OM 457-, OM 460-, OM 471- of OM 473-motoren, afhankelijk van de gemonteerde handgeschakelde of geautomatiseerde transmissie en de koppelingsbehuizing.

Determineer daarom altijd de onderdelen op basis van het chassisnummer van het voertuig. Visuele vergelijking, alleen de modelnaam of uitsluitend het motortype volstaan nooit. Let bij de identificatie onder meer op de diameter en lengte van de ontkoppelingsas, de positie van de spiebanen of hefboomvertanding, de boringmaat van de vork, de vorm van de druklagercontactpunten en het type koppelingscarter. De passing tussen as en bus moet voldoende klein zijn om scheefstand te voorkomen, maar ruim genoeg blijven voor een vrije beweging bij temperatuurwisselingen en vervuiling.

Typische schadebeelden zijn uitgeslagen asbussen, ingevreten assen, gescheurde vorkarmen, versleten druklagercontactvlakken en een verdraaide of verbogen ontkoppelingsvork. Vooral voertuigen met veel manoeuvreerwerk, distributieritten of frequente stop-startcycli belasten het mechanisme intensief. Corrosie in het koppelingscarter, onvoldoende geschikte smering op voorgeschreven draaipunten of lekkage van hydraulische vloeistof kunnen de beweging verder hinderen.

Klachten zijn onder meer een zwaar of onregelmatig koppelingspedaal, onvoldoende ontkoppelen, moeilijk inschakelbare versnellingen bij draaiende motor, schurend geluid bij bediening of een druklager dat niet centraal op de diafragmaveer aangrijpt. Slijtage van de vork of as kan ook zorgen voor een te geringe effectieve slag: de hydraulische ontkoppelingspomp functioneert dan ogenschijnlijk correct, maar de koppeling komt niet volledig vrij.

Demonteer bij een gerichte diagnose de versnellingsbak en controleer eerst het druklager, de geleidebus en de diafragmaveertongen van de drukgroep. Meet vervolgens de radiale speling van de ontkoppelingsas in de lagerbussen met een meetklok; voelbare kanteling of ongelijk contact aan beide vorkarmen wijst op slijtage. Controleer de as op groefvorming en meet de diameter met een micrometer op meerdere plaatsen. Vergelijk deze waarden met de fabriekstoleranties. Controleer ook of de ontkoppelingspomp zijn volledige slag maakt en of er geen lucht of lekkage in het hydraulische circuit aanwezig is.

Vervang een ontkoppelingsvork nooit alleen wanneer de ontkoppelingsas, bussen of druklagergeleiding duidelijke slijtage vertonen. Een nieuwe vork op een uitgeslagen as blijft scheef bewegen en kan het nieuwe druklager of de diafragmaveer voortijdig beschadigen. Vervang bij zichtbare slijtage daarom bij voorkeur de vork, as, bussen en borgcomponenten als set. Inspecteer tegelijk het druklager, de koppelingsdrukplaat, de koppelingsschijf en de hydraulische ontkoppelingspomp.

Reinig het koppelingscarter grondig voordat de nieuwe onderdelen worden gemonteerd. Breng uitsluitend het voorgeschreven smeermiddel in beperkte hoeveelheid aan op de draaipunten en contactvlakken; overtollig vet kan op de frictievoering van de koppelingsschijf terechtkomen. Een correcte montage en determinatie van onderdelen aan de hand van het chassisnummer beperken stilstand en beschermen de versnellingsbak tegen schade door onvolledig ontkoppelen.